Türkmenler, Kastamonu’ya girdikleri andan itibaren orayı kadim bir Türk yurdu hâline getirmişlerdir. Önce Çobanoğulları, akabinde ise Candaroğulları Beyliği burada hüküm sürmüştür. Osmanlılar ise Türkmenlerden devraldıkları kenti çeşitli tarihî yapılar ve kültür ögeleri ile inşa etmişlerdir.
Kastamonu şehri, Anadolu Türklüğünün köklü tarihini ve zengin kültürünü omuzlarında taşıyan, tarihe ve zamana meydan okumuş kadim bir Türk şehri olarak karşımıza çıkmaktadır. Bilhassa Moğol akınlarının şiddetle sürmesinden dolayı Anadolu’ya göç eden Türklerin kahir ekseriyeti, Kastamonu ve civarında il tutmuşlardır. Buna mukabil İbn Sâ’id, bu şehri “Türkmenlerin Başkenti” olarak tanımlamıştır.
Kastamonu, bilhassa 13. ve 14. yüzyıllarda Anadolu beylikleri devrinde önemli bir merkez konumundaydı. Candaroğulları’na uzun yıllar başkentlik yapmış olan şehir, aynı zamanda siyasi, iktisadi ve kültürel anlamda en parlak dönemlerini yaşamaktaydı. Candaroğulları, şehri mimari açıdan önemli bir noktaya taşımıştır. Osmanlıların hâkimiyetini güçlendirmesiyle birlikte tampon bölge işlevini üstlenmiştir.
Şehrin tarihî yapısı günümüzde de varlığını korumakta ve birçok şehre göre izole kalmayı başaran nadir illerden biri konumundadır. Heybetiyle ön plana çıkan Kastamonu Kalesi, şehri tepeden izleyen ve hâlâ geçmişin izlerini barındıran bir yapı olarak karşımıza çıkmaktadır. Kale hem savunma hem de gözetleme amacıyla kullanılmış, etrafındaki surlarla birlikte şehrin siluetini belirlemiştir. Candaroğulları devrinden kalma İbn-i Neccar Camii ve Mahmut Bey Camii’nin mimari yapısı, günümüze örnek teşkil edecek niteliktedir. Kastamonu’nun yalnız tarihi değil, doğal güzellikleri de göze çarpmaktadır. Ilgaz Dağları, Küre Dağları, Cide ve İnebolu sahilleri buna örnek gösterilebilmektedir.
Şehir mutfağıyla da göz kamaştırmaktadır. Kayseri’ye sıkça atfedilen pastırma esasında Kastamonu yöresine aittir. Aynı şekilde Konya’ya ait olduğu iddia edilen etli ekmek, yine Kastamonu’nun yöresel mutfağından çıkmadır. Bunun dışında kuyu kebabı, sarımsaklı ve cabut keşkek yemekleri de Kastamonu’ya aittir.
Kastamonu’nun Türkmen şehri olarak anılmasındaki sebeplerin başında, Orta Asya’dan gelen Türklerin çoğunluğunun burada il tutmuş olduğunu belirtmiştik. Bu Türklerin çoğunluğunu Oğuzlar oluşturmaktadır. Az da olsa Kıpçak, Karluk ve Tatar izlerine rastlamak mümkündür. Buna delil olarak şehrin bilhassa güney ilçelerine bağlı köylerin almış oldukları isimlere bakmak yeterli olacaktır.
Yukarı Kayı, Aşağı Kayı, Çepni, Kınık, Afşar, Karkın, Dodurga ve Gökoğuz gibi adlar, köylere verilen isimlerden bazılarıdır. Türk kültür ve gelenekleri bu şehirde ve köylerde hâlâ yaşatılmakta ve nesilden nesile aktarılmaktadır.
Türk dilinin en saf hâline yine bu coğrafyada rastlamak mümkündür. Kastamonu’nun farklı ilçe ve köylerinde ağız özellikleri farklılık gösterse de genel anlamda Türk dilinin Eski Oğuz Türkçesine hâlâ büyük oranda bağlı kaldığını söyleyebiliriz. Bunun dışında yerel ağızlarda kullanılan kelimelerin büyük çoğunluğunun Eski Türkçede var olduğunu ve dönemin kaynaklarında da bu kelimelere rastlamanın mümkün olduğunu söyleyebiliriz. Örneğin; “+ağu”, “+bek”, “+ini”, “-yörümek”, “+doñuz”, “-kırışmak” gibi bazı fiil ve isim cümleleri buna örnek olarak gösterilebilir. Bu kelimelerden bazılarına Orhun Yazıtları, Irk Bitig ve Kaşgarlı’nın Divanı’nda rastlayabilirsiniz.
2018 senesinde Türk Dünyası Kültür Başkenti seçilen Kastamonu, ağız özellikleri, kültürü, geçmişi ve tarihî yapısı sebebiyle Türk tarihinde önemli bir yer tutmuştur. Bu sayede “Türkmenlerin Başkenti” sıfatını almaya lâyık olmuştur.
- Enes Türkoğuz
